5941 sayılı Çek Kanunu'nun 5. maddesine göre, üzerinde yazılı düzenleme tarihine göre kanuni ibraz süresi içinde ibrazında çekle ilgili 'karşılıksızdır' işlemi yapılmasına sebebiyet veren kişi hakkında, hamilin şikâyeti üzerine her bir çek için bin beş yüz güne kadar adli para cezasına hükmolunur. Hükmedilecek ceza, çek bedelinin karşılıksız kalan miktarından az olamaz. Mahkeme ayrıca çek düzenleme ve çek hesabı açma yasağına karar verir. Karşılıksız kalan bedel faiziyle tamamen ödenirse yargılama aşamasında davanın düşmesine, hüküm kesinleşmişse hükmün bütün sonuçlarıyla ortadan kaldırılmasına karar verilir.
Karşılıksız çekin cezası nedir?
5941 sayılı Çek Kanunu'nun 15/7/2016 tarihli ve 6728 sayılı Kanun'la değişik 5. maddesi, karşılıksız çeki hapis cezasıyla değil adli para cezasıyla karşılar. Üzerinde yazılı bulunan düzenleme tarihine göre kanuni ibraz süresi içinde ibrazında, çekle ilgili olarak 'karşılıksızdır' işlemi yapılmasına sebebiyet veren kişi hakkında, hamilin şikâyeti üzerine, her bir çekle ilgili olarak bin beş yüz güne kadar adli para cezasına hükmolunur.
Cezanın alt sınırı maddede özel olarak belirlenmiştir: hükmedilecek adli para cezası, çek bedelinin karşılıksız kalan miktarından az olamaz. Yani ceza, borçtan bağımsız sembolik bir tutar değildir; karşılıksız kalan meblağla doğrudan bağlantılıdır.
Suçun oluşması için iki şart birlikte gerçekleşmelidir: çekin kanuni ibraz süresi içinde ibraz edilmiş olması ve hamilin şikâyette bulunması. Bu suç takibi şikâyete bağlı suçlardandır; şikâyet yoksa soruşturma yapılmaz.
Hapis cezası var mı?
Karşılıksız çek keşide etmenin kendisi için öngörülen yaptırım adli para cezasıdır. Buna karşılık aynı maddenin üçüncü fıkrası, 2. maddenin üçüncü fıkrasındaki yükümlülüğe aykırı olarak bankaya gerçek dışı beyanda bulunan kişiyi üç aydan iki yıla kadar hapis cezasıyla cezalandırır. Dördüncü fıkra ise kısmen veya tamamen karşılığı bulunmayan çekle ilgili olarak talebe rağmen karşılıksızdır işlemi yapmayan banka görevlisini, şikâyet üzerine bir yıla kadar hapis cezasıyla cezalandırır.
Çek düzenleme ve çek hesabı açma yasağı
Adli para cezasının yanında ikinci ve pratikte daha ağır bir sonuç vardır. Mahkeme, çek düzenleme ve çek hesabı açma yasağına; böyle bir yasak zaten varsa yasağın devamına hükmeder.
Bu yasak hüküm kesinleşmesini beklemez. Kanun açıkça belirtir: yargılama sırasında da resen mahkeme tarafından koruma tedbiri olarak çek düzenleme ve çek hesabı açma yasağına karar verilir. Yani dava sürerken dahi kişi çek kullanamaz hâle gelir.
Yasağın kapsamı geniştir. Çek hesabı sahibi gerçek veya tüzel kişiyi, bu tüzel kişi adına çek keşide edenleri ve karşılıksız çekin bir sermaye şirketi adına düzenlenmesi durumunda ayrıca yönetim organı ile ticaret siciline tescil edilen şirket yetkililerini kapsar. Şirket adına imzalanan bir çek, şirket yöneticisinin kişisel olarak çek kullanamaz hâle gelmesine yol açabilir.
Dava hangi mahkemede görülür, şikâyet süresi ne kadar?
Bu suçtan dolayı açılan davalar icra mahkemesinde görülür. Kanun, İcra ve İflas Kanunu'nun 347, 349, 350, 351, 352 ve 353. maddelerinde düzenlenen yargılama usulüne ilişkin hükümlerin uygulanacağını belirtir. Yani dosya asliye ceza mahkemesine değil, icra mahkemesine gider.
Şikâyet süresi bakımından İcra ve İflas Kanunu'nun 347. maddesi uygulanır: şikâyet hakkı, fiilin öğrenildiği tarihten itibaren üç ay ve her hâlde fiilin işlendiği tarihten itibaren bir yıl geçmekle düşer. Bu süre hak düşürücüdür ve kaçırıldığında ceza yolu tamamen kapanır.
Yetki bakımından ise İcra ve İflas Kanunu'nun 348. maddesine göre yetkili icra mahkemesi, icra takibinin yapıldığı yerdeki mahkemedir. Sivas'ta başlatılmış bir takip bakımından şikâyet Sivas İcra Mahkemesi'ne yöneltilir.
Ceza yolu ile icra yolu ayrıdır
Çekin tahsili ile çek suçu iki ayrı süreçtir. Alacağın tahsili için kambiyo senetlerine mahsus haciz yoluyla takip başlatılır; bu takip, şikâyet yapılsın ya da yapılmasın yürür. Ceza yoluna başvurmak alacağı kendiliğinden tahsil etmez, ancak etkin pişmanlık hükmü sayesinde ödeme baskısı yaratır.
Borcu ödeyen kişi ne kazanır?
Çek Kanunu'nun 6. maddesi, 15/7/2016 tarihli ve 6728 sayılı Kanun'la başlığıyla birlikte değiştirilmiştir ve ödeme yapana çok güçlü bir sonuç tanır.
Karşılıksız kalan çek bedelini, çekin üzerinde yazılı bulunan düzenleme tarihine göre kanuni ibraz tarihinden itibaren işleyecek, 3095 sayılı Kanun'a göre ticari işlerde temerrüt faiz oranı üzerinden hesaplanacak faizi ile birlikte tamamen ödeyen kişi hakkında; yargılama aşamasında mahkeme tarafından davanın düşmesine, mahkûmiyet hükmünün kesinleşmesinden sonra ise mahkeme tarafından hükmün bütün sonuçlarıyla ortadan kaldırılmasına karar verilir.
Kesinleşmiş bir mahkûmiyetin dahi bütün sonuçlarıyla ortadan kalkması, ceza hukukunda sık rastlanan bir imkân değildir. Aynı sonuç, maddenin ikinci fıkrası uyarınca şikâyetten vazgeçme hâlinde de doğar. Ödemenin yalnızca anapara değil, kanuni ibraz tarihinden itibaren işleyen ticari temerrüt faiziyle birlikte yapılması gerektiğine dikkat edilmelidir; eksik ödeme bu sonucu doğurmaz.
Yasak kendiliğinden kalkar mı?
Kalkmaz; başvuru gerekir. Çek Kanunu'nun 6. maddesinin üçüncü fıkrası, ödeme yapmamış kişiler için de bir çıkış yolu öngörür: kişi, mahkûm olduğu cezanın tamamen infaz edildiği tarihten itibaren üç yıl ve her hâlde yasağın konulduğu tarihten itibaren on yıl geçtikten sonra, hükmü veren mahkemeden çek düzenleme ve çek hesabı açma yasağının kaldırılmasını isteyebilir.
Buna karşılık borcu faiziyle ödeyen kişi bu süreleri beklemez; yasak, ödemeye bağlı olarak kaldırılır. Çek düzenleme ve çek hesabı açma yasağının kaldırıldığı, MERSİS ile Risk Merkezine 5. maddenin sekizinci fıkrasındaki usullere göre bildirilir ve ilan olunur.
Ticari hayatını çekle sürdüren bir işletme için bu fark belirleyicidir: ödeme yapmak yalnızca cezayı ortadan kaldırmaz, çek kullanma imkânını da geri getirir.
İlgili çalışma alanı: Alacak Tahsili, Ceza Hukuku.
Dayanak mevzuat
- 5941 s. Çek Kanunu m.5 (ceza sorumluluğu ve çek yasağı; Değişik: 15/7/2016 - 6728/63)
- 5941 s. Çek Kanunu m.6 (etkin pişmanlık ve yasağın kaldırılması; Değişik: 15/7/2016 - 6728/64)
- 2004 s. İcra ve İflas Kanunu m.347 (şikâyet hakkının düşmesi: üç ay / bir yıl)
- 2004 s. İİK m.348 (yetkili icra mahkemesi)
- 3095 s. Kanun (ticari işlerde temerrüt faizi)
Sık sorulan sorular
Karşılıksız çekte hapis cezası var mı?
Karşılıksız çek keşide etmenin yaptırımı adli para cezasıdır; her bir çek için bin beş yüz güne kadar hükmolunur ve ceza, çek bedelinin karşılıksız kalan miktarından az olamaz. Hapis cezası, bankaya gerçek dışı beyan gibi ayrı fiiller için öngörülmüştür.
Çek şikâyet süresi ne kadar?
İcra ve İflas Kanunu'nun 347. maddesi uygulanır: şikâyet hakkı fiilin öğrenildiği tarihten itibaren üç ay, her hâlde fiilin işlendiği tarihten itibaren bir yıl geçmekle düşer.
Çek davası hangi mahkemede görülür?
İcra mahkemesinde. 5941 sayılı Kanun, İcra ve İflas Kanunu'nun 347, 349-353. maddelerindeki yargılama usulünün uygulanacağını belirtir. Yetkili mahkeme, icra takibinin yapıldığı yerdeki icra mahkemesidir.
Borcu ödersem ceza kalkar mı?
Evet. Karşılıksız kalan bedeli kanuni ibraz tarihinden itibaren işleyecek ticari temerrüt faiziyle birlikte tamamen ödeyen kişi hakkında, yargılama aşamasında davanın düşmesine; hüküm kesinleşmişse hükmün bütün sonuçlarıyla ortadan kaldırılmasına karar verilir.
Şirket çekinde yönetici de yasaklanır mı?
Çek düzenleme ve çek hesabı açma yasağı; çek hesabı sahibini, tüzel kişi adına çek keşide edenleri ve sermaye şirketi adına düzenlenen çeklerde ayrıca yönetim organı ile ticaret siciline tescil edilen şirket yetkililerini kapsar.
Sivas Barosu’na kayıtlı avukat. Ceza Hukuku başta olmak üzere dava takibi ve danışmanlık.
Bu yazı 24 Ekim 2026 tarihindeki mevzuata göre hazırlanmış genel bilgilendirme metnidir; hukuki görüş yerine geçmez. Kanun değişiklikleri ve somut olayın özellikleri sonucu değiştirebilir.