Erişilebilirlik, 5378 sayılı Engelliler Hakkında Kanun'un yaptırıma bağladığı somut bir yükümlülüktür. Kanun'un geçici 2. maddesi kamu kurum ve kuruluşlarına ait mevcut resmî yapılar ile umuma açık hizmet veren her türlü yapıların, geçici 3. maddesi ise toplu taşıma hizmetlerinin, Kanun'un yürürlüğe girdiği tarihten itibaren sekiz yıl içinde engellilerin erişilebilirliğine uygun duruma getirilmesini öngörmüştür. Sürelerin bitiminden sonra yükümlülüklerini yerine getirmediği denetim komisyonlarınca tespit edilen gerçek ve özel hukuk tüzel kişilerine her bir tespit için bin liradan beş bin liraya kadar, kamu kurum ve kuruluşları ile belediyelere beş bin liradan yirmi beş bin liraya kadar idari para cezası uygulanır.
Yükümlülüğün kapsamı: yapılar ve açık alanlar
5378 sayılı Kanun'un geçici 2. maddesi, erişilebilirlik yükümlülüğünün kapsamını geniş biçimde çizer. Maddeye göre kamu kurum ve kuruluşlarına ait mevcut resmî yapılar, mevcut tüm yol, kaldırım, yaya geçidi, açık ve yeşil alanlar, spor alanları ve benzeri sosyal ve kültürel altyapı alanları ile gerçek ve tüzel kişiler tarafından yapılmış ve umuma açık hizmet veren her türlü yapılar, Kanun'un yürürlüğe girdiği tarihten itibaren sekiz yıl içinde engellilerin erişilebilirliğine uygun duruma getirilir.
Hüküm iki yönüyle dikkat çekicidir. Birincisi, yükümlülük yalnızca kamuya değil, umuma açık hizmet veren özel yapıların sahiplerine de yüklenmiştir. Market, hastane, okul, alışveriş merkezi, banka şubesi gibi umuma açık hizmet veren yapılar bu kapsamdadır.
İkincisi, kapsam binalarla sınırlı değildir: yol, kaldırım, yaya geçidi, açık ve yeşil alanlar ile spor alanları da sayılmıştır. Dolayısıyla kaldırımın engelli erişimine uygun olmaması da bu Kanun kapsamında bir ihlal oluşturur.
Toplu taşıma: geçici 3. madde
Kanun'un geçici 3. maddesi toplu taşımayı ayrıca düzenler. Büyükşehir belediyeleri ve belediyeler, şehir içinde kendilerince sunulan ya da denetimlerinde olan sürücü koltuğu hariç dokuz veya daha fazla koltuğu bulunan araçlarla sağlanan toplu taşıma hizmetlerinin engellilerin erişilebilirliğine uygun olması için gereken tedbirleri alır.
Mevcut araçlar bakımından da süre öngörülmüştür: mevcut özel ve kamu toplu taşıma araçları, Kanun'un yürürlüğe girdiği tarihten itibaren sekiz yıl içinde erişilebilir hâle getirilir. Madde, sürücü koltuğu hariç dokuz ila on altı oturma yeri olan araçlarla verilen toplu taşıma hizmetleri bakımından ayrı bir ayrım yapar; hüküm sonradan şehirler arası toplu taşıma hizmetleri ile yolcu gemilerini de kapsayacak şekilde değiştirilmiştir.
Bu nedenle erişilebilirlik şikâyetleri yalnızca binalar için değil, belediye otobüsleri, minibüsler ve dolmuşlar için de yapılabilir. Yükümlü, hizmeti kendisi sunan ya da denetiminde bulunduran belediyedir.
Denetim komisyonları ve 2023 iptal kararı
Erişilebilirlik yükümlülüğünün yerine getirilip getirilmediği, denetim komisyonlarınca tespit edilir. Komisyonun kuruluşu ve çalışma usulüne ilişkin düzenlemeler Kanun'da yer alır; ihtiyaç hâlinde birden fazla komisyon kurulabilir.
Bu alandaki güncel bir gelişme, komisyona ilişkin düzenlemenin bir bölümünün iptal edilmesidir. İlgili fıkranın üçüncü cümlesi, Anayasa Mahkemesi'nin 22/6/2023 tarihli ve E.2022/110, K.2023/115 sayılı Kararı ile iptal edilmiştir. Bu nedenle komisyon işleyişine ilişkin değerlendirmelerde iptal edilen hükme dayanılamaz.
Tespit, cezanın ön koşuludur: yaptırım, yükümlülüğün yerine getirilmediğinin denetim komisyonlarınca tespit edilmesine bağlıdır. Dolayısıyla bir erişilebilirlik ihlali bildirimi, doğrudan ceza değil, önce denetim ve tespit süreci doğurur.
İdari para cezaları: tutarlar ve yıllık üst sınırlar
Kanun, 4/7/2012 tarihli ve 6353 sayılı Kanun'un 34. maddesiyle eklenen fıkra ile iki ayrı ceza rejimi kurar. Ayrım, yükümlünün özel kişi mi kamu kurumu mu olduğuna göre yapılır.
Özel kesim bakımından: sürenin bitiminden itibaren öngörülen yükümlülüklerini yerine getirmediği denetim komisyonlarınca tespit edilen umuma açık hizmet veren her türlü yapılar ve açık alanlar ile toplu taşıma araçlarının sahibi olan gerçek ve özel hukuk tüzel kişilerine, Bakanlık tarafından her bir tespit için bin Türk Lirasından beş bin Türk Lirasına kadar idari para cezası uygulanır. Bu şekilde bir yıl içinde uygulanacak idari para cezasının tutarı elli bin lirayı geçemez.
Kamu kesimi bakımından tutarlar daha yüksektir: yükümlülüklerini yerine getirmediği denetim komisyonlarınca tespit edilen büyükşehir belediyeleri, belediyeler ve diğer kamu kurum ve kuruluşlarına her bir tespit için beş bin Türk Lirasından yirmi beş bin Türk Lirasına kadar idari para cezası uygulanır. Bu şekilde bir yıl içinde uygulanacak idari para cezasının tutarı beş yüz bin lirayı geçemez. Bu maddeye göre verilen idari para cezaları tebliğinden itibaren bir ay içerisinde ödenir.
Cezalar nereye gidiyor?
Kanun, tahsil edilen cezaların kullanımına ilişkin de bir bağ kurar: genel bütçeye gelir kaydedilen idari para cezası tutarları dikkate alınarak erişilebilirliğin sağlanmasına yönelik projelerin desteklenmesi öngörülmüştür. Yani ceza geliri, doğrudan erişilebilirlik yatırımlarına yönlendirilir. Bu yapı, cezanın yalnızca yaptırım değil, aynı zamanda bir finansman aracı olarak tasarlandığını gösterir.
Şikâyet ve dava yolu
Erişilebilirlik ihlali gören kişi, ihlali yetkili idareye bildirerek denetim ve tespit sürecinin başlatılmasını isteyebilir. Başvuru, yükümlünün niteliğine göre ilgili bakanlık birimine ya da belediyeye yapılır. Bildirimde yapının veya aracın açıkça tanımlanması, ihlalin hangi unsurda bulunduğunun belirtilmesi ve varsa fotoğraf gibi belgelerin eklenmesi süreci hızlandırır.
İdarenin başvuruya hiç cevap vermemesi ya da olumsuz cevap vermesi hâlinde idari yargı yolu açıktır. Tespit yapılmaması veya ceza uygulanmaması biçimindeki işlem ve eylemlere karşı idare mahkemesinde dava açılabilir.
Kendisine idari para cezası uygulanan yapı sahibi veya kurum bakımından ise durum tersine döner: ceza bir idari yaptırım kararıdır ve buna karşı kanun yoluna başvurulur. Bu nedenle hem ihlalden etkilenen kişi hem de ceza muhatabı bakımından, tebliğ tarihlerinin ve başvuru sürelerinin takibi belirleyicidir. Erişilebilirlik ayrıca ayrımcılık yasağıyla bağlantılıdır; makul düzenlemenin yapılmaması, Kanun'un ayrımcılığa ilişkin hükümleri çerçevesinde ayrı bir hukuki tartışma konusu olabilir.
Dayanak mevzuat
- 5378 s. Engelliler Hakkında Kanun geçici m.2 (yapılar ve açık alanlar; sekiz yıllık süre)
- 5378 s. Kanun geçici m.3 (toplu taşıma hizmetleri)
- 5378 s. Kanun (idari para cezaları; Ek fıkra: 4/7/2012 - 6353/34)
- AYM 22/6/2023, E.2022/110, K.2023/115 (denetim komisyonuna ilişkin üçüncü cümlenin iptali)
- 5378 s. Kanun m.4/A (Ek: 6/2/2014 - 6518/65) — ayrımcılık yasağı ve makul düzenleme
Sık sorulan sorular
Erişilebilirlik yükümlülüğü kimleri kapsar?
Kamu kurum ve kuruluşlarına ait resmî yapılar, yol, kaldırım, yaya geçidi, açık ve yeşil alanlar, spor alanları ile gerçek ve tüzel kişilerce yapılmış umuma açık hizmet veren her türlü yapıyı kapsar.
Özel işletmelere ne kadar ceza verilir?
Her bir tespit için bin liradan beş bin liraya kadar; bir yıl içinde uygulanacak toplam tutar elli bin lirayı geçemez.
Belediyelere verilen ceza ne kadar?
Her bir tespit için beş bin liradan yirmi beş bin liraya kadar; bir yıl içinde toplam tutar beş yüz bin lirayı geçemez.
Toplu taşıma araçları da kapsamda mı?
Evet. Geçici 3. madde, sürücü koltuğu hariç dokuz veya daha fazla koltuğu bulunan araçlarla sağlanan toplu taşıma hizmetlerini kapsar ve mevcut araçlar için sekiz yıllık süre öngörür.
Ceza doğrudan uygulanır mı?
Hayır. Yaptırım, yükümlülüğün yerine getirilmediğinin denetim komisyonlarınca tespit edilmesine bağlıdır.
Erişilebilirlik ihlalini nereye bildirebilirim?
Yükümlünün niteliğine göre ilgili bakanlık birimine veya belediyeye bildirilir; idarenin cevapsız kalması ya da olumsuz cevabı hâlinde idare mahkemesinde dava açılabilir.

Sivas Barosu’na kayıtlı avukat. Ceza Hukuku başta olmak üzere dava takibi ve danışmanlık.
Bu yazı 16 Kasım 2026 tarihindeki mevzuata göre hazırlanmış genel bilgilendirme metnidir; hukuki görüş yerine geçmez. Kanun değişiklikleri ve somut olayın özellikleri sonucu değiştirebilir.
