5378 sayılı Engelliler Hakkında Kanun, 6/2/2014 tarihli ve 6518 sayılı Kanun'la eklenen maddelerle ayrımcılık yasağını açık bir kural hâline getirmiştir. Kanun'un 4/A maddesine göre doğrudan ve dolaylı ayrımcılık dahil olmak üzere engelliliğe dayalı her türlü ayrımcılık yasaktır; eşitliği sağlamak üzere makul düzenlemelerin yapılması için gerekli tedbirler alınır. İstihdam alanında 14. madde, işe başvuru ve alımdan kariyer gelişimine kadar istihdama ilişkin hiçbir hususta engelliliğe dayalı ayrımcı uygulamada bulunulamayacağını belirtir. Eğitimde ise 15. madde, hiçbir gerekçeyle engellilerin eğitim almasının engellenemeyeceğini düzenler.
Ayrımcılık yasağının kapsamı
5378 sayılı Kanun'a 6/2/2014 tarihli ve 6518 sayılı Kanun'un 65. maddesiyle eklenen 4/A maddesi, yasağı en geniş biçimde ifade eder: doğrudan ve dolaylı ayrımcılık dahil olmak üzere engelliliğe dayalı her türlü ayrımcılık yasaktır.
Doğrudan ayrımcılık, kişinin engelliliği gerekçe gösterilerek açıkça farklı muameleye tabi tutulmasıdır. Dolaylı ayrımcılık ise görünüşte tarafsız bir kural, ölçüt veya uygulamanın engellileri fiilen dezavantajlı duruma düşürmesidir. Maddenin her ikisini birlikte sayması, uygulamanın görünürdeki tarafsızlığının savunma oluşturmayacağını gösterir.
Madde ikinci olarak pozitif bir yükümlülük getirir: eşitliği sağlamak ve ayrımcılığı ortadan kaldırmak üzere engellilere yönelik makul düzenlemelerin yapılması için gerekli tedbirler alınır. Yani ayrımcılık yapmamak yeterli değildir; erişimi mümkün kılacak uyarlamaların yapılması da gerekir.
Pozitif tedbirler ayrımcılık sayılmaz
Madde, engelliler lehine getirilen özel düzenlemelerin eşitlik ilkesine aykırı sayılamayacağını açıkça belirtir: engellilerin hak ve özgürlüklerden tam ve eşit olarak yararlanmasını sağlamaya yönelik alınacak özel tedbirler ayrımcılık olarak değerlendirilemez. Bu hüküm, istihdam kotası, vergi indirimi, öncelikli hizmet ve benzeri uygulamaların hukuki dayanağını güçlendirir ve bunlara karşı eşitliğe aykırılık iddiasıyla yapılacak itirazların önünü kapatır.
Topluma dâhil olma hakkı
Kanun'a aynı değişiklikle eklenen 4/B maddesi, ayrımcılık yasağını bir yaşam biçimi güvencesine dönüştürür. Maddeye göre engellilerin toplumdan tecrit edilmeleri ve ayrı tutulmaları önlenir.
Esas kural şudur: engellilerin diğer bireylerle eşit koşullarda bağımsız olarak toplum içinde yaşamaları esas olup, özel bir yaşama düzenine zorlanamazlar. Bu hüküm, kurum bakımının kişinin iradesi dışında dayatılamayacağı yönünde bir güvence içerir.
Devlete yüklenen edim ise şöyle ifade edilmiştir: engellilerin topluma dahil olmaları ve toplum içinde yaşamaları amacıyla bireysel destek hizmetleri de dahil olmak üzere ihtiyaç duydukları toplum temelli destek hizmetlerine erişimleri sağlanır. Evde bakım desteği, kişisel asistan ve benzeri hizmetlerin dayanağı bu anlayıştır.
İstihdamda ayrımcılık yasağı
Kanun'un 6/2/2014 tarihli ve 6518 sayılı Kanun'un 72. maddesiyle değiştirilen 14. maddesi, istihdam alanını ayrıntılı biçimde düzenler ve yasağın hangi aşamaları kapsadığını tek tek sayar.
Maddeye göre işe başvuru, alım, önerilen çalışma süreleri ve şartları ile istihdamın sürekliliği, kariyer gelişimi, sağlıklı ve güvenli çalışma koşulları dahil olmak üzere istihdama ilişkin hiçbir hususta engelliliğe dayalı ayrımcı uygulamalarda bulunulamaz. Bu sayma, yasağın yalnızca işe alım anıyla sınırlı olmadığını gösterir.
Madde ayrıca çalışma süresince korumayı sürdürür: çalışan engellilerin aleyhinde sonuç doğuracak şekilde, engelinden dolayı diğer kişilerden farklı muamelede bulunulamaz. Maddede, çalışan veya iş başvurusunda bulunan engellilerin karşılaşabileceği engellerin kaldırılmasına yönelik tedbirler de öngörülmüştür. Ayrıca engellilerin iş gücü piyasası ve çalışma ortamında sürdürülebilir istihdamı için, kendi işini kurmaya rehberlik ve mesleki danışmanlık hizmetlerinin geliştirilmesi de dahil olmak üzere gerekli tedbirlerin alınması düzenlenmiştir.
Eğitim hakkı ve üniversitede destek
Kanun'un 6/2/2014 tarihli ve 6518 sayılı Kanun'un 73. maddesiyle değiştirilen 15. maddesi, eğitim hakkını mutlak bir ifadeyle güvenceye alır: hiçbir gerekçeyle engellilerin eğitim alması engellenemez.
Maddenin yönlendirdiği model bütünleştirici eğitimdir. Engelliler, özel durumları ve farklılıkları dikkate alınarak, yaşadıkları çevrede bütünleştirilmiş ortamlarda, eşitlik temelinde, hayat boyu eğitim imkânından ayrımcılık yapılmaksızın yararlandırılır. Genel eğitim sistemi içinde engellilerin her seviyede eğitim almasını sağlayacak bütünleştirici planlamalara yer verilir. Örgün eğitim programlarına farklı nedenlerle geç başlamış engellilerin bu eğitime dahil edilmesi için gerekli tedbirler alınır.
Yükseköğretim bakımından madde somut bir yapı öngörür: üniversite öğrencilerinden engelli olanların öğrenime etkin katılımlarını sağlamak amacıyla Yükseköğretim Kurulu koordinasyonunda, yükseköğretim kurumları bünyesinde Engelliler Danışma ve Koordinasyon Merkezleri kurulur. Bu merkezler, engellilere uygun araç gereç ve ders materyallerinin, uygun eğitim, araştırma ve barınma ortamlarının temini ile eğitim süreçlerinde yaşanan sorunların çözümü gibi konularda çalışma yapar.
Kaynaştırma uygulamasında yaşanan sorunlar
Bütünleştirici eğitim ilkesi yasada açık olmakla birlikte, uygulamada okul yönetimlerinin fiziki koşulları veya personel yetersizliğini gerekçe göstermesi sık görülür. Kanun'un "hiçbir gerekçeyle engellilerin eğitim alması engellenemez" biçimindeki ifadesi, bu tür gerekçelerin hukuki dayanak oluşturmayacağını gösterir.
Sınav uygulamalarında uyarlama talepleri de ayrı bir başlıktır: ek süre, refakatçi okuyucu, büyük puntolu soru kitapçığı ve erişilebilir salon gibi talepler makul düzenleme kapsamında değerlendirilir. Talebin reddi, ayrımcılık iddiasının konusu olabilir ve idari işlem niteliği taşıdığından iptal davasına konu edilebilir.
Bu nedenle kayıt, nakil veya sınav uyarlaması taleplerinin yazılı olarak yapılması ve verilen cevabın yazılı alınması önemlidir. Sözlü ret, sonraki aşamada ispat güçlüğü doğurur.
Ayrımcılığa karşı hangi yollar var?
Ayrımcılık iddiasının ileri sürülebileceği birkaç ayrı yol vardır ve hangisinin seçileceği karşı tarafın niteliğine bağlıdır. İşveren bir özel hukuk kişisi ise, iş ilişkisinden doğan ayrımcılık iddiaları iş mahkemesinde ileri sürülür; İş Kanunu'nun eşit davranma ilkesine ilişkin hükümleri bu davalarda birlikte uygulanır.
Karşı taraf bir kamu kurumu ise, ayrımcılık oluşturduğu iddia edilen idari işlemin iptali için idare mahkemesinde dava açılır. Okul kaydının reddi, atama işlemi, sınav düzenlemesinde uyarlama yapılmaması gibi uyuşmazlıklar bu yoldan görülür.
Bunların yanında insan hakları alanındaki idari başvuru mekanizmalarına ayrımcılık şikâyeti yapılabilir; erişilebilirlik boyutu varsa 5378 sayılı Kanun'un idari para cezası rejimi de işletilebilir. Her yolda ispat sorunu belirleyicidir: ayrımcılık iddiasının somut olgulara, yazışmalara, ilan metinlerine ve tanık beyanlarına dayandırılması gerekir. Bu nedenle ayrımcılık yaşandığı düşünülen anda belgelerin saklanması, sonraki süreçte en değerli hazırlıktır.
Dayanak mevzuat
- 5378 s. Kanun m.4/A (ayrımcılık yasağı ve makul düzenleme; Ek: 6/2/2014 - 6518/65)
- 5378 s. Kanun m.4/B (topluma dâhil olma; Ek: 6/2/2014 - 6518/66)
- 5378 s. Kanun m.14 (istihdam; Değişik: 6/2/2014 - 6518/72)
- 5378 s. Kanun m.15 (eğitim ve öğretim; Değişik: 6/2/2014 - 6518/73)
- 6462 s. Kanun m.1 (25/4/2013) — "özürlü" ibarelerinin "engelli" olarak değiştirilmesi
Sık sorulan sorular
Engelliliğe dayalı ayrımcılık yasağı neyi kapsar?
5378 sayılı Kanun m.4/A uyarınca doğrudan ve dolaylı ayrımcılık dâhil olmak üzere engelliliğe dayalı her türlü ayrımcılık yasaktır.
Makul düzenleme ne anlama gelir?
Eşitliği sağlamak ve ayrımcılığı ortadan kaldırmak üzere engellilere yönelik uyarlamaların yapılmasıdır; Kanun bunun için gerekli tedbirlerin alınmasını öngörür.
Engelliler lehine düzenlemeler eşitliğe aykırı mı?
Değil. Hak ve özgürlüklerden tam ve eşit yararlanmayı sağlamaya yönelik özel tedbirler ayrımcılık olarak değerlendirilemez.
İşe alımda engellilik gerekçesiyle ret ayrımcılık mı?
Kanun'un 14. maddesi işe başvuru ve alım dâhil istihdama ilişkin hiçbir hususta engelliliğe dayalı ayrımcı uygulamada bulunulamayacağını belirtir.
Engelli öğrencilere üniversitede hangi destek öngörülür?
Yükseköğretim Kurulu koordinasyonunda, yükseköğretim kurumları bünyesinde Engelliler Danışma ve Koordinasyon Merkezleri kurulur; araç gereç, ders materyali, eğitim ve barınma ortamları ile sorunların çözümü bu merkezlerin görev alanındadır.
Engelli kişi kurum bakımına zorlanabilir mi?
Zorlanamaz. Kanun m.4/B uyarınca engellilerin bağımsız olarak toplum içinde yaşamaları esastır ve özel bir yaşama düzenine zorlanamazlar.

Sivas Barosu’na kayıtlı avukat. Aile, ceza ve miras hukuku başta olmak üzere dava takibi ve danışmanlık.
Bu yazı 16 Kasım 2026 tarihindeki mevzuata göre hazırlanmış genel bilgilendirme metnidir; hukuki görüş yerine geçmez. Kanun değişiklikleri ve somut olayın özellikleri sonucu değiştirebilir.
